پرش به محتوا

بابا میرزا حسن، الگوی من

انگیزشی

بابا میرزا حسن، الگوی من

داستان کامل میرزا حسن رشدیه، مردی که مدرسه‌هایش را بارها خراب کردند و او ادامه داد پدر مدارس نوین ایران؛ و روشی ساده برای پیدا کردن الگویی که در روزهای سخت با او مشورت کنی

پیام بهرام‌پور پیام بهرام‌پور ۲۹ دقیقه مطالعه
بابا میرزا حسن، الگوی من
فهرست مطالب

قدیم‌ها که به برنامه‌ تلویزیونی دعوت می‌شدم و الان‌ها در پادکست‌ها زیاد از من می‌پرسند الگویت کیست اما راستش معمولاً دربارهٔ او حرف نمی‌زنم. هر بار که شروع می‌کنم بگویم میرزا حسن رشدیه بغض می‌کنم و چند ثانیه بعد چشم‌هایم خیس می‌شود. برای همین تا جایی که بشود، داستانش را نگه می‌دارم برای وقتی که واقعاً لازم است.

به مناسبت رونمایی از سایت جدید بیشتر از یک، گفتم چه بهانه‌ای مبارک‌تر از کسی می‌تواند الگوی همه ما ایرانی‌ها باشد.

اسمش میرزا حسن رشدیه است. من به او می‌گویم «بابا میرزا حسن». سال‌ها پیش از به دنیا آمدن من از دنیا رفته است. به او می‌گویم بابا، چون وقتی کتاب پدر فقیر و پدر پولدار رابرت کیوساکی را خواندم دلم خواست یک بابایی داشته باشم که مثل پدر پولدار ولی خب تا مدتها پیدایش نشد تا این که به بابا میرزا حسن رسیدم.

هر وقت جایی کم می‌آورم، هر وقت حالم بد است، هر وقت باید تصمیمی بگیرم که از آن می‌ترسم، در ذهنم می‌روم پیشش و می‌پرسم: «بابا، یک مشورت به من می‌دهی؟» و جالب است بدانید بابا میرزا حسن اصلا جواب من را نمی‌دهد. فقط نگاه می‌کند و لبخند می‌زند و من از خودم می‌پرسم اگر بابا میرزا حسن جای من بود، چه می‌کرد؟ و بعد، دیگر من آدم چند لحظه قبل نیستم.

میرزا حسن رشدیه و پیام بهرام پور

اگر این روزها حس می‌کنی هر کاری می‌کنی خراب می‌شود، اگر جمله‌ٔ «در این مملکت نمی‌شود کاری کرد» را زیاد شنیده‌ای یا خودت زیاد گفته‌ای، این نوشته را برای تو نوشته‌ام. اول داستان کامل او را تعریف می‌کنم، از مکتب‌خانهٔ تبریز تا قبرش در قم. بعد می‌گویم چرا آدم به الگویی مثل او احتیاج دارد و پژوهش‌ها دربارهٔ اثر الگوها چه می‌گویند. آخر هم یک روش ساده می‌دهم که «بابا»ی خودت را پیدا کنی و از او مشورت بگیری.

میرزا حسن رشدیه کیست و چرا اسمش را کم شنیده‌ایم؟

خیلی‌ها فکر می‌کنند داستان مدرسه در ایران با دارالفنون شروع می‌شود. دارالفنون مهم بود، ولی برای اعیان و شاهزاده‌ها ساخته شده بود. داستان میرزا حسن رشدیه داستان مردی است که می‌خواست بچهٔ کوچه هم خواندن و نوشتن یاد بگیرد.

او را بنیان‌گذار مدارس نوین در ایران می‌دانند. مدرسه‌هایی با میز و نیمکت، کلاس‌بندی، امتحان، و روشی برای یاد دادن الفبا که بچه را در چند هفته باسواد می‌کرد. اسم «رشدیه» را هم از دبستان‌های عثمانی گرفت و بعدها همین اسم شد نام خانوادگی‌اش.

داستان کامل بابا میرزا حسن

داستان را از روایت‌هایی که در دوره‌هایم گفته‌ام و از پادکست مهرگان (قسمت هفتم، کار دوست عزیز و نازنینم خانم پریسا زندیه) که منبع اصلی جزئیات صحنه‌هاست، کنار هم گذاشته‌ام. البته تلاش نکردم که مطالب مستند باشند، خواستم احساس من را بگیرید.

مکتبی که بچه‌ها را از سواد بیزار می‌کرد

در دوران قاجار. مکتب‌خانه اتاقی است تاریک، بچه‌ها روی زمین نشسته‌اند و ملا چوب در دست دارد. ملا می‌گوید بنویس «گل». بچه نمی‌تواند. ملا هجی می‌کند: «گاف پیش، لام جزمی، گل.» بچه با خودش فکر می‌کند گاوِ پیشگو دیگر چه کوفتی است؟ و بعد به خاطر ندانستن جواب طوری توسط ملا فلک می‌شود که انگار آدم کشته.

در آن زمان کتاب اول بچه‌ها قرآن و نصاب‌الصبیان بود (به مرگ خودم اگر نصف خوانندگان فقط اسم نصاب‌الصبیان را درست تلفظ کرده باشند!)، با روشی که انگار آمده بود بچه را از سواد بیزار کند. مکتب آن‌قدر ناجور و آزار دهنده‌ای بود که مردم اگر حاجتی داشتند، پولی به ملا می‌دادند تا همان روز بچه‌ها را آزاد کند. کوچه پر می‌شد از دویدن بچه‌هایی که از شوق تعطیلی پر درآورده بودند.

حسن، پسر آخوند محلهٔ چرنداب، درسش از بقیه جلوتر بود. دلش برای هم‌کلاسی‌هایش می‌سوخت. صبح‌ها زودتر به مکتب می‌رفت و درس را برایشان توضیح می‌داد تا کمتر کتک بخورند.

کودکی میرزا حسن رشدیه در مکتب

یک پسربچه که صبح زود از خواب می‌زند تا بقیه کمتر فلک شوند. همهٔ آن شصت سالی که بعدها جنگید، همین‌جا شروع شد.

پسری که راه‌حل را خودش ساخت

حسن از همان بچگی در حل مساله خوب عمل می‌کرد. دو خانواده بزرگ تبریز مرافعه‌ای داشتند و کار را به حاج میرزا جواد، مجتهد شهر، سپردند و او به پدر حسن. راه‌حلی پیدا نمی‌شد.

وقتی حاج میرزا جواد از زیارت برگشت، پدر هدیه‌ای به حسن داد تا به رسم چشم‌روشنی برایش ببرد و البته در مورد آن مساله که در شهر بود سوال بپرسد اما حسن را راه ندادند، فقط هدیه را گرفتند و گفتند دستتان درد نکند؛ یعنی نسبتا غیر محترمانه بفرمایید بروید. حسن برگشت خانه. پدر پرسید آقا را دیدی؟

حسن (که به نظرم خیلی مغرور بود) نخواست بگوید تحویلش نگرفته‌اند. گفت: «بله، احوال‌پرسی کردند، سلام رساندند و فرمودند کار حاج هاشم و حاج محمود را این‌طور حل کنید.» و راه‌حلی را که خودش ساخته بود، از زبان مجتهد گفته بود و کار فیصله یافت.

دو سه ماه بعد حاج میرزا جواد از پدر پرسید آن ماجرا به کجا رسید. پدر گفت همان‌طور که فرموده بودید؛ هر دو راضی شدند و روی هم را بوسیدند. مجتهد لحظه‌ای ساکت ماند: «چه فرمایشی؟» حسن که دید اوضاع خراب است حقیقت را گفت!

حاج میرزا جواد خندید، یک طاقه عبا به او داد و گفت: «این عوض بی‌اعتنایی، پسرم. از من نرنج.» و به پدر گفت در درس این پسر کوتاهی نکن؛ فوق‌العاده است.

نام این مجتهد (حاج میرزا جواد) را یادتان بماند. سال‌ها بعد دوباره سر راه حسن سبز می‌شود. (سراغش می‌رویم)

یک خبر در روزنامه و یک غم بزرگ

سالها بعد که حسن بزرگتر شد، فقه و اصول خواند، پیش‌نماز یکی از مسجدهای شهر شد. روزنامه‌های فارسی‌زبانی که بیرون از ایران چاپ می‌شدند، مثل اختر و ثریا و حبل‌المتین، دست‌به‌دست به او می‌رسید و عاشق خبر تازه بود. (عاشق این هستم که چقدر دنبال اطلاعات تازه بود)

یک روز در یکی از همین روزنامه‌ها خواند که در اروپا از هر صد نفر فقط یک نفر بی‌سواد است و در ایران از هر هزار نفر فقط یک نفر باسواد.

بگذارید این عدد را ملموس کنم. یعنی اگر آن روزها یک سالن ده هزارنفری در ایران پر می‌کردی، احتمالاً فقط ده نفرشان می‌توانست یک نامه‌ای را بخوانند. بقیه باید نامه را دست کسی می‌دادند و به امانت‌داری او اعتماد می‌کردند!

غم نشست توی سینه‌اش. ما که این‌همه مکتب داریم؛ پس چرا خروجی‌اش این است؟

من به این می‌گویم غم بزرگ. غمی که می‌شود فقط با آن غصه خورد، و می‌شود تبدیلش کرد به کار بزرگ.

شرم بالای منبر

ماه رمضان بود. حسن بالای منبر از حرام بودن اطاعت از ظلم می‌گفت؛ از اینکه باید روبه‌روی ظالم ایستاد. در مسجد باز شد و مظفرالدین میرزا، ولیعهد، که از شکار برگشته بود، وارد شد. حسن تا چشمش به او افتاد، حرفش را برگرداند و مردم را به اطاعت از ولیعهد دعوت کرد.

از منبر که پایین آمد، تا خانه با خودش جنگید. می‌توانم حس کنم در آن لحظه چقدر از خودش حالش بهم می‌خورد چون من هم هر بار با ارزش‌هایم زندگی نکردم همین حس را داشتم. احتمالا با خودش می‌گفت، من مردم را به ایستادن در برابر ظالم دعوت می‌کردم و تا او را دیدم، خودم را باختم وقتی برگشت:

به پدرش گفت دیگر به مسجد نمی‌رود؛ شایستگی‌اش را ندارد. مادرش دلخور شد، مردم می‌آمدند می‌پرسیدند چرا نمی‌آید. شرم آن لحظه در او ماند، آن‌قدر که به بهانهٔ زیارت تبریز را ترک کرد.

این بخش داستان را خیلی دوست دارم. چون نشان می‌دهد الگوی من از اول قهرمان نبود و البته طبیعی است وقتی در مسیرت حرکت می‌کنی حتی نزدیک‌ترین انسان‌ها تو را جدی نگیرند یا از دستت ناراحت شوند. اما خوشحالم که بابا میرزا حسن این احساس شرم را به یک اقدام موثر تبدیل کرد و برایش اقدام کرد.

«اوشقول»؛ روزی که یک بچه از او بیشتر می‌دانست

در ایروان، جایی که مسافرها می‌نشستند، در بزرگی باز شد و بچه‌هایی با لباس‌های یک‌شکل، با کیف و کتاب، بیرون آمدند. حسن دو تا از آن‌ها را که ترکی حرف می‌زدند صدا کرد: «اینجا کجاست؟»

گفتند: «اوشقول.» (همان «school»، یعنی مدرسه.)

پرسید اوشقول چیست و اینجا چه می‌خوانید و بچه‌ها اسم درس‌هایی را آوردند که هیچ از آن‌ها سر درنمی‌آورد. هرچه پرسید، جواب دادند. بعد آن‌ بچه‌ها چند سؤال از او پرسیدند و او، که یک طلبه با سواد بود، نتوانست جواب بدهد. جا خورد. این چه جایی است که یک بچه از من بیشتر می‌داند؟

میرزا حسن رشدیه در ایروان

معلم شرعیات آن مدرسه را پیدا کرد

برنامهٔ درسی را دید و فهمید ملا بودن برای معلمی کافی نیست. معلمی خودش علمی دارد.

از پدرش اجازه گرفت و هزینهٔ سفر را، باور کنید یا نه، همان حاج میرزا جواد مجتهد داد؛ همان که سال‌ها پیش یک طاقه عبا به او داده بود. رفت سراغ دارالمعلمین (مدرسهٔ تربیت معلم) و مدرسه‌های جدید عثمانی را در استانبول دید. آنجا به دبستان‌ها می‌گفتند «رشدیه». اسم در ذهنش ماند.

یک لحظه به خودم فکر می‌کنم. در داستان تحصیلاتم گفتم که من هم بعد از لیسانس تکنولوژی آموزشی در ایران، زود فهمیدم برای جوابی که دنبالش هستم باید جای دیگری بروم و یاد بگیرم. شاید برای همین است که این صحنه این‌قدر به دلم می‌نشیند. فکر کنم الان متوجه میشوید چرا اینقدر احساس نزدیکی با او دارم، البته در ان زمان میرزاحسن را نمی‌شناختم متاسفانه.

گاف پیش، لام جزمی؛ و الفبایی که صدا داشت

برگشت ایروان و در حجرهٔ یک مسجد، کنار ملاهایی که مکتب می‌گرداندند، بی‌سروصدا شروع کرد. ظاهرش همان مکتب بود، روشش فرق داشت.

در مکتب، پنج شش سال می‌گذشت تا قلم به دست بچه بدهند. در حجرهٔ او از روز اول کاغذ و مداد روی میز بود. با کلمه‌هایی شروع می‌کرد که بچه در کوچه می‌گفت. و الفبا را با صدا یاد می‌داد، نه با اسم حرف. دیگر نمی‌گفت «گاف پیش، لام جزمی». می‌گفت «گُ» و «لْ» می‌شود «گل»؛ همان که بر زبان می‌آید، همان نوشته می‌شود.

اگر من و شما در مدرسه با «بابا آب داد» خواندن را یاد گرفتیم، باید ممنون میرزا حسن باشیم و بدانیم که ریشهٔ این روش به همین تلاش‌هایش برمی‌گردد. تلاش‌هایی که البته اصلا آسان نیستند....

سال‌ها بعد خود رشدیه گفته بود اگر من مدرسه را تأسیس نمی‌کردم، بالاخره یکی می‌کرد؛ اما هر کسی نمی‌توانست آموزش زبان فارسی را آسان کند.

کمی که مدرسه گرفت، فورا فریاد بلند شد که می‌خواهد بچه‌ها را به شیوهٔ عثمانی درس بدهد و دینشان را عوض کند. خلاصه هر حرفی بود پشت سرش در آوردند، مفتش روس آمد، دید درس به ترکی تبریزی است و هیچ عیبی در کارش ندید! و به مردم گفته بود باید خاک پای این معلم را توتیای چشم کنید به جای اذیت کردنش! او بچه‌هایتان را این‌قدر راحت باسواد می‌کند. ولی خب حسادت که تمامی ندارد. کمی بعد از طرف قاضی کسی آمد و گفت این حجره‌ها وقف طلاب علوم دینی است؛ یا به روش قدیم درس بده یا برو.

بابا میرزا حسن که ناامید بشو نبود! با اولین مشکل کنار بکشد؟ اصلا!

رفت. جای دیگری حجره گرفت، این بار مصمم‌تر و با همان اسمی که از استانبول آورده بود: رشدیه.

میرزا حسن در مدرسه‌هایش برای اولین بار زنگ داشت اما زنگ مدرسه را قدغن کردند؛ گفتند شبیه ناقوس کلیساست و ترویج مسیحیت می‌کند.

خودمانیم این الگوها آشنا نیست؟ این روزها هم به خیلی‌ها به سادگی برچسب‌های غربی، غرب زده، ضد وطن، آتئیست، چپ و راست و کوفت زهرمار می‌زنند تا ساکتش کنند.

خلاصه بابا میرزا حسن ول کن ماجرا نبود! با حل مساله راهکار خودش را ساخت، او به جای زنگ شعر گذاشت. وقت کلاس، کودکی بلند می‌خواند:

«هر آن‌کو پی علم و دانایی است / بداند که وقت صف‌آرایی است.»

و وقت تفریح:

«الا ای غزالان دشت ذکاوت / به بیرون روید از برای سیاحت.»

خودمانیم؛ جواب خلاقانه‌تری برای قدغن شدن زنگ سراغ ندارم. پنج سال بعد حدود پنجاه بچه از همین مدرسه تصدیق کلاس پنجم گرفتند! رکوردها را جا به جا کرد.

دعوت شاه و کاروانسرای نخجوان

سال پنجم، ناصرالدین‌شاه از سفر فرنگ برمی‌گشت و به ایروان رسید. طاق نصرت زدند، پرچم شیر و خورشید را بالا بردند و بچه‌ها سرود خواندند. شاه مدرسه را دید، نظم درس‌ها را دید و شنید که می‌شود خواندن و نوشتن را در چند هفته یاد گرفت، در حالی که کسانی سال‌ها به مکتب می‌رفتند و آخرش هیچ یاد نمی‌گرفتند. ناصرالدین خوشش آمد و به میرزا حسن گفت با ما به ایران بیا و همین‌ها را در ایران راه بینداز.

حسن پرسید: «جدی می‌فرمایید؟»
گفت: «بسیار عالی.»

بال درآورد. مدرسه را به برادرش سپرد و همراه شاه راه افتاد. در راه، هر بار که فرصت می‌شد، شاه می‌گفت از مدرسه بگو و او صاف و صادق از سواد و آگاهی می‌گفت. چند بار هم کلمهٔ «قانون» را به زبان آورد. نمی‌دانست ناصرالدین شاه از این کلمه بیزار است.

اردو به نخجوان رسید. رئیس چاپارخانه گفت اسب شما حاضر نیست. بعد گفت دستور دارد او را «به عنوان مهمان» نگه دارد تا اردوی شاه از تبریز رد شود. حسن گفت لااقل بگذار به ایروان برگردم. گفت چنین اجازه‌ای ندارید.

میرزاحسن رشدیه و ناصرالدین شاه

شاه پشیمان شده بود و او را در کاروانسرا جا گذاشته بود. در یکی از دوره‌هایم، این کاروانسرا را «طویله» خطاب کردم؛ راستش برای من فرقی نمی‌کند، هرچه بود، جای مهمان نبود.

وقتی آزاد شد و به تبریز رسید، حتی به خانواده‌اش نگفت میان او و شاه چه گذشته است.فقط تصمیم گرفت به ایروان بر نگردد. گاهی اوقات فرض می‌کنم جای میرزا حسن بودم و بعد چنین شکست ناجوری می‌خوردم! واقعا بلند شدن سخت بود. این که بزرگ‌ترین فرصت زندگی‌ات، دعوت شخص پادشاه، در یک کاروانسرا تبدیل شده به حبس. خیلی از ما همین‌جا تمام می‌کردیم. او غم را گذاشت زمین و دوباره شروع کرد.

تبریز: ساختن، خراب شدن، دوباره ساختن

در محلهٔ ششگلان تبریز، نزدیک مسجد امین‌الوزرا، حجره گرفت. دوباره کاغذ و مداد، دوباره صدای درس، دوباره بچه‌هایی که از روز اول می‌نوشتند. چند ماه نگذشت که صاحبان مکتب‌ها دیدند دکانشان دارد خالی می‌شود. گفتند جمع کن. جمع نکرد.

حکم تکفیر میرزا حسن را آوردند و بعد ریختند و مدرسه را خراب کردند.

میان خرده‌آجرها ایستاد، گرد را از لباسش تکاند و راه افتاد سمت مشهد. چند ماه بعد برگشت و مدرسهٔ دوم را ساخت. سه ماه بعد آن را هم خراب کردند و تهدیدش کردند به قتل. بار سوم. بار چهارم. و هر بار که برمی‌گشت، مدرسه بزرگ‌تر می‌شد.

گوسالهٔ سامری یا عیسی در گهواره؟

وقت امتحان آخر سال، علما و مردم جمع شدند تا بچه‌ها را امتحان کنند. بچه‌ها مثل بلبل جواب دادند؛ چیزهایی می‌دانستند که بعضی از ملاهای حاضر در مجلس نمی‌دانستند.

آقا سید حسین، پیش‌نماز معروف تبریز، بلند شد. گفت ظاهراً ایرادی نیست، جز اینکه این پیشرفت از تلقین شیطان است. این بچه‌ها مثل گوسالهٔ سامری‌اند. حکم می‌کنم یا مدرسه بسته شود، یا میرزا حسن از شهر برود.

حسن گفت: «کاش پیش از حکم با من حرف می‌زدید. به جای اینکه بگویید این کودکان مثل گوسالهٔ سامری به تلقین شیطان حرف می‌زنند، می‌توانستید بگویید مثل عیسی مسیح به تلقین روح‌القدس در گهواره سخن می‌گویند.»

جواب، هوشمندانه بود؛ و گران تمام شد. سید حسین شروع کرد به فحش دادن. گفت بچه‌ها را به مقام پیامبران رساندی، پس راست می‌گویند بابی هستی، و ملاقات با تو حرام است. و مجلس را ترک کرد.

میرزا حسن رشدیه و حکم تکفیر

خدایی تصورش هم سخت است، این همه تلاش برای کمک به دیگران و این همه سنگ اندازی و باز هم ادامه دادن، میرزا حسن نمونه بارز عمل بی‌امان است!

میرزا حسن رو کرد به شش معلمی که در مدرسه‌اش تربیت کرده بود و بلند، طوری که همه بشنوند، گفت هر کدامتان وسایل کلاس خودتان را بردارید و در گوشه‌ای از این شهر به شاگردانتان درس بدهید. یک‌ششم کتابخانه را هم با خودتان ببرید.

این طرز فکر حل مساله میرزا حسن همه جا غالب است. هرجا به مشکل می‌خورد نمی‌ایستد، بلکه کاری می‌کند که از قبل بهتر بوده و نتیجه این شد که شش کلاس درس در شهر پخش شد!

نقاشی بدن، چوبهٔ دار، آتش

رفت خانه تا با پدر خداحافظی کند. پدر گفت: «به مرادت رسیدی. یک مکتب را بستند، حالا شش مکتب داری. اما از من می‌شنوی، دیگر مدرسه نساز. این‌ها نمی‌گذارند راحت کار کنی.»

حسن پرسید: «اگر انجام بدهم و جواب بدهد چه؟»

پدر گفت عالی است؛ ولی خطرش آن‌قدر هست که فقط برگزیدگان خدا از پسش برمی‌آیند.

حسن کاغذی آورد و بدن انسانی کشید. برای هر عضو یک عذاب کشید و گفت تا اینجا مقاومت می‌کنم. پدر قلم را گرفت و کنارش یک چوبهٔ دار کشید: «اگر کار به اینجا برسد چه؟»

حسن قلم را پس گرفت و زیر چوبهٔ دار شعله‌های آتش کشید: «این را هم تحمل می‌کنم. تا زنده‌ام دست از مدرسه برنمی‌دارم. اگر صد بار خراب کنند، صد و یک بار می‌سازم.»

نقاشی چوبه دار میرزا حسن رشدیه

پدر دعایش کرد و گفت: «برو.»

هر بار که این صحنه را تعریف می‌کنم، یک چیز را از خودم می‌پرسم. من برای کاری که می‌کنم تا کجای آن نقاشی حاضرم بروم؟ راستش جوابی دارم برای خودم در ذهنم که به من نیرویی عجیب می‌دهد اما خب، تا به خودم اثبات نکنم پیش نمی‌روم...

دیگر فقط مدرسه خراب نکردند! بچه کشتند

شش ماه بعد برگشت و در بازار حجره گرفت. یک سال دوام آورد. باز ریختند. باز مشهد. در محلهٔ خودشان برای بچه‌های فقیر مدرسه باز کرد؛ تهدیدش کردند. در محلهٔ نوبر، سیصد شاگرد و تربیت دوازده معلم. پیغام رسید، این بار از طریق پدرش: یا مدرسه بسته می‌شود یا کشته می‌شوی.

باز بازار. و این بار، میان ویرانی، یک کودک را کشتند تا پدر و مادرها بترسند و دیگر بچه‌هایشان را نفرستند.

برای جلوگیری از آگاهی و خرد و ماندن در جهل دیگر فقط مدرسه خراب نکردند! بچه کشتند

در مشهد، وقتی جلوی مهاجمان ایستاد تا توضیح بدهد، با چماق به او حمله کردند و دستش را شکستند و از درد از حال رفت!

انگار بعضی‌ها در این مملکت قسم خورده‌اند که همه جوره جلوی آگاهی و خرد و تفکر را بگیرند، با هر زبانی که می‌شود. الان هم می‌بینیم متعصبینی که نمی‌خواهند چیزی بهتر شود و حتی حاضر نیستند گوش کنند...

میرزا حسن تا کمی جان گرفت، با همان دست شکسته راه افتاد سمت تبریز. در لیلی‌آباد مدرسه باز کرد و این یکی سه سال ماند. کلاسی هم برای بزرگسالان گذاشت و در نود ساعت خواندن و نوشتن یادشان داد.

یک شب، وقتی به خانه برمی‌گشت، در کوچهٔ تاریک صدای چند تیر آمد. یکی به پایش خورد. ضارب به قصد کشت آمده بود خوشبختانه تیر به خطا رفت. خانه نشست، زخمش را بست، و مدرسه بسته شد.

خنده روی پشت‌بام

دیگر کسی جرئت نمی‌کرد به او حجره اجاره بدهد. پول چندانی هم نداشت. مزرعه‌اش را فروخت؛ زمین بی‌آب‌وعلفی که خودش آبادش کرده بود. با اجازهٔ علما در مسجد شیخ‌الاسلام حجره گرفت؛ مسجدی روبه‌روی دارالفنون تبریز که رهگذرها و بازاری‌ها آن را جای زباله کرده بودند.

با پول مزرعه آنجا را جارو کرد، تعمیر کرد، زباله‌ها را از شبستان بیرون برد، میز و نیمکت خرید و مدرسه را مثل دسته‌گل راه انداخت. یک بار ولیعهد گذارش به آنجا افتاد، دید بچه‌ها شرعیات را از خودش بهتر بلدند و تشویقش کرد.

باز هم فتوا آمد. فقیهی که از پیشرفت بچه‌ها حیرت کرده بود، مدرسه را خلاف شرع خواند. وقتی پرسیدند چرا، گفت این بچه‌ها به جایی قدم می‌گذارند که نباید. کجا؟ به آن طرف. کدام طرف؟ از آن طرف می‌افتند. و آخرش: اگر این‌طور فارسی یاد بگیرند، از دین برمی‌گردند.

خبر رسید اوباش از مسجد علی‌آقا یزدی راه افتاده‌اند.

این بار فرصت شد اول بچه‌ها را بیرون ببرند. خودش رفت روی پشت‌بام دارالفنون ایستاد و تماشا کرد. ریختند، زدند، شکستند. وقتی یک طرف عمارت پایین آمد، میرزا حسن زد زیر خنده.

مفخم‌الملک که کنارش بود، گفت: «خانه‌خراب، همه دارند به حال تو گریه می‌کنند، تو می‌خندی؟»

گفت: «هر یک از این آجرپاره‌ها یک مدرسه خواهد شد. من به آن روز می‌خندم. کاش زنده باشم و ببینم.»

سوزاندن مدرسه میرزا حسن رشدیه و خنده او

هر بار که داستان به این پشت‌بام می‌رسد، بغضم می‌گیرد. همین الان که این جمله را می‌نویسم هم. زیر پایش گرد و آجرپاره بود و بالای بام، مردی ایستاده بود که هنوز کار را تمام‌شده نمی‌دید. همین حرف ساده به من شدیدا انرژی می‌دهد. این که در بدترین شرایط می‌توانم به خودم بگویم که دیگه بسه؟ آیا مدرسه‌ام را خراب کردند؟

امین‌الدوله و اشک‌هایش

باز باید می‌رفت؛ این بار دورتر، تا قفقاز. زخم تکفیر هنوز تازه بود که علی‌خان امین‌الدوله والی آذربایجان شد. او را احضار کرد، با او نشست و دید نیت‌هایشان یکی است. گفت اگر بخواهم به این مملکت خدمت کنم، گسترش فکر شما اولین قدم من خواهد بود. هزار تومان از جیب خودش گذاشت تا مدرسه دوباره راه بیفتد؛ برای صد شاگرد بی‌بضاعت، با خوراک و وسایل.

دو هفته بعد آمد سر زد. بچه‌ها خواندند و نوشتند و اشک امین‌الدوله سرازیر شد. گفت چند چیز مرا به گریه انداخت. اول اینکه این استعداد ایرانی‌ها قرن‌ها هدر رفته است. دوم اینکه چنین مدرسه‌ای را چندین بار به هم ریختند. سوم اینکه چنین معلمی را تکفیر کردند و دنبالش کردند تا بکشند.

امین‌الدوله وقتی صدراعظم شد، او را به تهران خواند. چهار روز بعد حسن در تهران بود، آن‌قدر زود که خود صدراعظم تعجب کرد. ماجرای این سرعت هم شنیدنی است: در چاپارخانه گاری‌ای دیده بود که به تهران می‌رفت. گاریچی گفته بود می‌برمت ولی یک لحظه هم نمی‌ایستم. بعداً فهمید گاری را دزدیده و در حال فرار بوده است. یعنی بنیان‌گذار مدارس نوین ایران با یک گاری دزدی به پایتخت رسید. تاریخ هم گاهی شوخ‌طبع است.

کلات و پسری به نام علی

حمایت تا وقتی دوام داشت که امین‌الدوله سر کار بود بعد از آن دوباره فشار و این بار تبعید به کلات! تا رسیدن به کلات بیمار شد و وقتی وارد دارالحکومه شدند، چند نفر کنار حوض نشسته بودند. یکی‌شان سبیلش را تاب داد و پا روی پا انداخت که یعنی حاکم اینجا ماییم. حسن از ضعف دوام نیاورد و زمین خورد. مأموری پرید که بلند شو؛ مگر نمی‌دانی کجایی؟

یکی از کسانی که کنار حاکم نشسته بود، خیره شد. شناختش. و افتاد به پایش.

هجده سال پیش، در تبریز، پسر یتیمی بود به اسم علی. مادرش پول شهریه نداشت، پول کتاب نداشت و حتی او را به دکانی برای کار فرستاده بود تا روزی سه شاهی مزد بگیرد. حسن گفته بود علی بیاید مدرسه؛ شهریه با من، کتاب با من، همان سه شاهی را هم خودم می‌دهم. شب عید هم برایش لنگهٔ لباس پسر خودش را خریده بود.

آن پسر حالا میرزا علی‌خان شده بود، تذکره‌نویس حاکم. معلمش را از روی زمین بلند کرد.

یکی از آن آجرپاره‌ها، مدرسه شده بود.

کلات و میرزا حسن رشدیه

وصیت

در سال‌های آخر عمرش در قم بود و هنوز دست از آموزش برنداشته بود. یک بار سر کلاس بیهوش شد و افتاد. خانواده اصرار کردند بس کند. نکرد. درکش می‌کنم چرا نکرد. چون رسالتش را خوب میشناخت...

در وصیتش نوشت: «مرا در محلی به خاک بسپارید که هر روز شاگردان مدارس از روی گورم بگذرند و از این بابت روحم شاد شود.»

آذر ۱۳۲۳ در قم از دنیا رفت. حدود شصت سال برای سواد مردم این کشور جنگیده بود. و متأسفانه اسمش را خیلی کم می‌شنویم. قبرش در قم آن‌قدر که باید، محترمانه نگه داشته نشده است. ای کاش با الگوهایمان محترمانه‌تر رفتار می‌کردیم.

میرزا حسن در کهنسالی

یک نگاه به عقب: چند بار زمین خورد؟

اگر بخواهم فقط ضربه‌هایی را که در همین داستان آمد کنار هم بگذارم، این می‌شود:

ترتیب

سال (شمسی)

ضربه

واکنش او

۱

۱۲۵۱

شرم بالای منبر جلوی ولیعهد

پیش‌نمازی را کنار گذاشت و رفت معلمی یاد بگیرد

۲

۱۲۶۲ تا ۱۲۶۶

بیرون شدن از حجره‌های وقفی ایروان و قدغن شدن زنگ

جای دیگری حجره گرفت، اسمش را گذاشت «رشدیه» و به جای زنگ شعر گذاشت

۳

۱۲۶۶

پشیمانی ناصرالدین‌شاه و جا ماندن در نخجوان

برگشت تبریز و همان سال اولین مدرسهٔ تبریز را ساخت

۴

۱۲۶۷

بسته شدن مدرسهٔ اول تبریز و تکفیر

رفت مشهد و برگشت

۵

۱۲۶۷ تا ۱۲۷۳

بسته شدن پیاپی مدرسه‌های دوم تا پنجم تبریز و تهدید به مرگ

هر بار رفت و برگشت و دوباره ساخت

۶

۱۲۶۷ تا ۱۲۷۳

حمله به مدرسهٔ ششم و کشته شدن یک دانش‌آموز

ادامه داد

۷

۱۲۶۷ تا ۱۲۷۳

غارت مدرسهٔ مشهد و شکستن دستش

با دست شکسته برگشت و مدرسهٔ لیلی‌آباد را ساخت

۸

حدود ۱۲۷۳ تا ۱۲۷۶

تیر خوردن پایش و بسته شدن مدرسهٔ لیلی‌آباد

مزرعه‌اش را فروخت و مدرسهٔ مسجد شیخ‌الاسلام را ساخت

۹

پیش از ۱۲۷۴

ویرانی مدرسهٔ مسجد شیخ‌الاسلام

روی پشت‌بام خندید و باز ساخت؛ امین‌الدوله به کمکش آمد

۱۰

۱۲۷۷

برکناری امین‌الدوله و گرفتن بودجهٔ مدرسه

با کمک دوستانش مدرسه را سرپا نگه داشت

۱۱

۱۲۸۵

تبعید به کلات

بعد از آزادی در رشت و تهران مدرسه ساخت

۱۲

۱۳۰۵ تا ۱۳۲۳

پیری، بیماری و بیهوش شدن سر کلاس

در قم اولین دبستان را ساخت و تا آخر عمر درس داد

من وقتی این جدول را نگاه می‌کنم، فقط یک چیز می‌بینم: ستون آخر هیچ‌جا خالی نیست.

چرا یک الگو مثل او به کار ما می‌آید؟

حالا اجازه بدهید یکم از داستان خارج شویم و بریم سراغ کار تخصصی من، کاری بهتر از داستان گویی بلدش هستم. تحلیل یک داستان و کاربردهای آن در زندگی! بریم سراغ پژوهش‌های علمی و ببینیم که پژوهش‌ها چه می‌گویند

الگو چطور روی ما اثر می‌گذارد؟

پنه‌لوپه لاکوود و زیوا کوندا، دو روان‌شناس اجتماعی، در پژوهشی که سال ۱۹۹۷ منتشر شد، دنبال جواب یک سؤال بودند: کی آدم‌های خیلی موفق به ما انگیزه می‌دهند و کی حالمان را بدتر می‌کنند؟ به دانشجوها داستان یک فرد بسیار موفق را دادند و بعد سنجیدند که دید آن‌ها نسبت به خودشان چطور تغییر کرد.

نتیجه این بود که الگوی موفق فقط وقتی روی ما اثر می‌گذارد که به زندگی خودمان مربوط باشد. اگر موفقیتش به نظر دست‌یافتنی بیاید، مثلاً هنوز وقت داشته باشیم یا باور کنیم توانایی‌مان با تلاش بیشتر می‌شود، الهام‌بخش است. ولی اگر دست‌نیافتنی به نظر برسد، برعکس عمل می‌کند و حس بدتری نسبت به خودمان پیدا می‌کنیم. (لاکوود و کوندا، ۱۹۹۷)

این پژوهش روی دانشجوهای دانشگاه انجام شده و دربارهٔ اثر کوتاه‌مدت خواندن داستان یک نفر بر نگاه آدم به خودش است. پس نمی‌شود از آن نتیجه گرفت که داشتن الگو حتماً آدم را موفق می‌کند. ولی یک نکتهٔ کاربردی خیلی مهم دارد:

الگویی که فقط بزرگی‌اش را دیده‌ای، ممکن است کوچکت کند. الگویی که زمین خوردن‌هایش را هم دیده‌ای، احتمالا بلندت می‌کند.

برای همین من داستان میرزا حسن را هیچ‌وقت از روی پشت‌بام شروع نمی‌کنم. از مکتب و فلک و شرم بالای منبر شروع می‌کنم.چون وقتی می‌بینی او هم ترسید و هم کم آورد، موفقیتش دست‌یافتنی می‌شود. و البته برای همین است که به بلاگرهای اینستاگرامی (مخصوصا از جنس موفق‌های مستقل) آلرژی دارم.

چرا مشکل‌ها کنار او کوچک می‌شوند؟

یک جمله‌ای در دوره‌هایم زیاد می‌گویم:

وقتی برای چیزی بزرگ‌تر از خودت می‌جنگی، مشکلات کوچک می‌شوند.

تصور کن کسی که می‌خواهد نظام آموزشی یک کشور را عوض کند، نمی‌تواند به خاطر آلودگی هوا یا قطعی اینترنت کارش را تعطیل کند.

اگر مقیاس هدفت بزرگ باشد، مقیاس بهانه‌ها کنارش مسخره به نظر می‌رسد.

در یکی از سخت‌ترین روزهای دورهٔ مدرسهٔ استادی، وقتی اینترنت قطع بود و همه خسته بودند، همین را به بچه‌ها گفتم: وقتی الگوی ما امثال میرزا حسن رشدیه باشند، قطعی اینترنت ممکن است سرعتمان را کم کند، ولی مانع ما نمی‌شود.

اگر الگوی ما کسی مثل میرزا حسن رشدیه باشد، به نظرتان با مشکلی مثل تورم و یا بهم ریختن اقتصاد کنار می‌کشد؟

چرا غم بزرگ را باید جدی گرفت؟

میرزا حسن با یک خبر در روزنامه شروع کرد؛ با یک غم. من هم با یک غم شروع کردم. سال‌ها خیال می‌کردم آدم به‌دردنخوری هستم، تا فهمیدم بخش بزرگی از مشکل از نظام آموزشی بود. بیشتر از یک از همان نقطه متولد شد.

غم بزرگ اگر رها شود، تبدیل می‌شود به غر و ناامیدی. اگر جهت داده شود، تبدیل می‌شود به رسالت.

چطور «بابا»ی خودت را پیدا کنی و از او مشورت بگیری؟

خب، حالا از داستان برسیم به کار. این روش را خودم سال‌هاست با بابا میرزا حسن انجام می‌دهم. پنج قدم دارد و کمتر از چند دقیقه وقت می‌گیرد.

قدم ۱. کسی را انتخاب کن که درد تو را داشته

طبق همان پژوهش لاکوود و کوندا، الگو باید به زندگی تو مربوط باشد. اگر معلمی، دنبال معلمی بگرد که جنگیده. اگر کسب‌وکار داری و اوضاع اقتصادی خسته‌ات کرده، دنبال کسی بگرد که در شرایط سخت ساخته. لازم نیست مشهور باشد. لازم نیست زنده باشد. لازم است دردش شبیه درد تو باشد.

یک توصیهٔ شخصی: الگوهای ایرانی را دست‌کم نگیر. ما عادت کرده‌ایم الگو را از بیرون بیاوریم، در حالی که تاریخ همین مملکت پر از آدم‌هایی است که به جای «نمی‌شود» گفتن، کار را کردند. من پادکست مهرگان را خیلی دوست دارم، پریسا الگوهای بی‌نظیری را معرفی می‌کند.

قدم ۲. داستانش را کامل بخوان، با شکست‌هایش

زندگی‌نامه‌های کوتاه اینترنتی معمولاً فقط قله را نشان می‌دهند. تو دنبال دره‌ها بگرد: کجا ترسید؟ کجا شکست خورد؟ کجا شرمنده شد؟ همین‌ها موفقیتش را برای ذهن تو دست‌یافتنی می‌کند.

قدم ۳. جدول ضربه و واکنش را برایش بنویس

همان جدولی که بالاتر برای میرزا حسن کشیدم را برای الگوی خودت بکش. ستون اول ضربه‌ها، ستون دوم واکنش او. این جدول بعداً ابزار اصلی مشورت گرفتن تو می‌شود. از هوش مصنوعی خیلی در این قسمت می‌توانی کمک بگیری

قدم ۴. سؤال «بابا، یک مشورت»

هر وقت گیر کردی، به جای اینکه بپرسی «حالا چه کنم؟»، بپرس: «اگر بابا (یا مامانِ) فلانی جای من بود، با این مشکل چه می‌کرد؟»

اگه با اسم بابا یا مامان راحت نیستی، اسم خودت را انتخاب کن.

این سؤال تو را از وسط مشکل بیرون می‌کشد و از چشم کسی نگاهش می‌کنی که مشکل‌های بزرگ‌تر را رد کرده است. برای من، کنار مشکل‌های میرزا حسن، خیلی از نگرانی‌هایم اندازهٔ واقعی خودشان را پیدا می‌کنند.

قدم ۵. یک کار کوچک، همین امروز

مشورت بی‌عمل فقط یک خیال‌پردازی قشنگ است. از جواب سؤال قدم ۴، یک کاری که امروز در کمتر از یک ساعت انجام‌شدنی است بیرون بکش و انجامش بده. میرزا حسن هم از کل نظام آموزشی شروع نکرد؛ از یک حجره شروع کرد.

میرزا حسن رشدیه. الگوی ما

پنج اشتباه رایج در انتخاب الگو

۱. الگو را خدا کردن. الگوی من خدای من نیست. می‌شود از پشتکار کسی یاد گرفت و با خیلی از نظرهایش موافق نبود. کسی که الگویش را بی‌عیب می‌بیند، با اولین عیبی که پیدا می‌کند کل الگو را دور می‌ریزد. قطعا میرزاحسن رشدیه یا هر کسی دیگر، اشتباهات بسیاری داشتند. چون انسان بودند...

۲. فقط قله را دیدن. اگر فقط عکس روی پشت‌بام را ببینی، لحظه‌های منفجر شدن مدرسه یا تحقیر شدن توسط شاه را فراموش می‌کنی! مراقب باش به جای الهام گرفتن ، حس کوچکی پیدا نکنی.

۳. انتخاب الگوی بی‌ربط. الگویی که هیچ شباهتی به موقعیت تو ندارد، معمولاً فقط برای چند دقیقه حال خوب می‌سازد.

۴. کپی کردن به جای مشورت گرفتن. تو قرار نیست زندگی میرزا حسن یا هر کس دیگری را تکرار کنی. قرار است از نگاهش برای مسیر خودت کمک بگیری. همانطور که در کتاب «اسب سیاه» گفتم، باور دارم هر کس باید راه متناسب با خودش را پیدا کند؛ الگو چراغ است، نقشه نیست.

۵. منتظر ماندن تا مطمئن شوی. میرزا حسن هم نمی‌دانست به کجا می‌رسد. فقط ادامه داد و راه خودش را رفت.

گر مَردِ رهی، میانِ خون باید رفت

وز پای فتاده، سرنگون باید رفت

تو پای به ره درنِه و از هیچ مپرس

خود راه بگویدت که چون باید رفت

یک خودسنجی کوتاه

برای این که ببینی کجای کار هستی پنج سوال خوب برایتان نوشتم که به این فکر کنید که چطور عمل می‌کنی و آگاهی بیشتری به دست بیاورید. به هر جمله از ۱ (اصلاً) تا ۵ (کاملاً) نمره بده:

۱. وقتی کاری خراب می‌شود، معمولاً دوباره شروعش می‌کنم.
۲. کسی را می‌شناسم که در موقعیت سخت، در ذهنم با او مشورت کنم.
۳. هدفی دارم که از منافع شخصی خودم بزرگ‌تر است.
۴. جملهٔ «در این مملکت نمی‌شود» را کمتر از قبل می‌گویم.
۵. می‌دانم الگوهایم کجا زمین خورده‌اند، نه فقط کجا موفق شدند.

اگر جمع نمره‌هایت زیر ۱۵ است، احتمالاً همین امروز وقت خوبی است که قدم ۱ را شروع کنی.

دو پرامپت (دستور) برای هوش مصنوعی

خب در عصر هوش مصنوعی خوب است که ببینی چطور می‌توانیم از هوش مصنوعی برای خودمان استفاده کنیم.

پرامپت اول: پیدا کردن الگوی زندگی با هوش مصنوعی

اگر هنوز «بابا»ی خودت را پیدا نکرده‌ای، این متن را کپی کن و جاهای خالی را پر کن:

می‌خواهم الگویی پیدا کنم که در روزهای سخت در ذهنم با او مشورت کنم.
دربارهٔ من:
- کارم یا چیزی که برایش می‌جنگم: [...]
- بزرگ‌ترین سختی یا ترس این روزهایم: [...]
- شرایطم (کشور، سن، امکانات): [...]

پنج آدم واقعی پیشنهاد بده که این ویژگی‌ها را داشته باشند:
۱. دردشان شبیه درد من بوده و در کاری نزدیک به کار من جنگیده‌اند.
۲. زندگی‌شان پر از شکست، ترس یا اشتباه مستند بوده و فقط داستان موفقیت ندارند.
۳. نقطهٔ شروعشان معمولی بوده تا موفقیتشان برایم دست‌یافتنی به نظر برسد.
۴. دست‌کم دو نفرشان ایرانی باشند.

برای هر نفر بنویس:
- یک جمله که چه کرد.
- دو شکست یا ضربهٔ بزرگ زندگی‌اش و واکنشش.
- چرا به موقعیت من ربط دارد.
- یک منبع معتبر برای خواندن داستان کاملش.

آدم یا داستان ساختگی نیاور. اگر دربارهٔ جزئیاتی مطمئن نیستی، بگو.
آخر سر از من بپرس کدام‌یک بیشتر به دلم نشست و چرا.

پرامپت دوم: مشورت با الگو

حالا اگر الگوی خودت را پیدا کردی و می‌خواهی سریع‌تر شروع کنی، این متن را کپی کن و به هوش مصنوعی‌ای که با آن کار می‌کنی بده. جاهای خالی را خودت پر کن:

من در این موقعیت گیر کرده‌ام: [موقعیتت را در سه جمله بنویس].
الگوی من [نام الگو] است.
۱. پنج ضربهٔ بزرگ زندگی او و واکنشش به هر کدام را در یک جدول بنویس. فقط از منابع معتبر استفاده کن و اگر دربارهٔ جزئیاتی مطمئن نیستی، بگو.
۲. اگر او جای من بود، با این موقعیت چه می‌کرد؟ دو مسیر پیشنهاد بده.
۳. از این دو مسیر، یک کار مشخص بیرون بکش که امروز در کمتر از یک ساعت بتوانم انجامش بدهم.

یادت باشد هوش مصنوعی گاهی جزئیات تاریخی را از خودش می‌سازد. جدول را با یک منبع معتبر چک کن.

پیش از آنکه بگویی «در این مملکت نمی‌شود»

امروز مدرسه برای ما چیزی عادی است. صبح بچه را می‌فرستیم و عصر برمی‌گردد و خیال می‌کنیم همیشه همین بوده. نبوده. کسانی بها دادند تا این چیز عادی، عادی شود. این مملکت بیش از یک میرزا حسن رشدیه داشته است؛ آدم‌هایی که خیلی‌هایشان را حتی اسم هم نمی‌دانیم و به جای اینکه بگویند در این مملکت نمی‌شود کاری کرد، ایستادند و کار را کردند.

امیدوارم یک روز نسل‌های بعدی از ما هم این‌طور یاد کنند. شاید اسم ما را ندانند. ولی بگویند در آن سال‌های سخت، کسانی بودند که کار بزرگی کردند. پس اگر امروز مدرسه‌ات را خراب کرده‌اند، هر مدرسه‌ای که هست، یک لحظه برو روی پشت‌بام. به آجرپاره‌ها نگاه کن. و از بابا میرزا حسن بپرس: «حالا چه کنم؟»

من جوابش را می‌دانم....

اگر دوست داری یاد بگیری چطور غم بزرگ زندگی‌ات را به رسالت و کار بزرگ تبدیل کنی، در دوره‌های رایگان بیشتر از یک کنارت هستم. فهرست وبینارهای رایگان را اینجا و دوره‌های رایگان بیشتر از یک را اینجا ببینید.

منابع

۱. پادکست مهرگان، قسمت هفتم: «میرزا حسن رشدیه»، کار پریسا زندیه (منبع اصلی صحنه‌ها و گفت‌وگوها).
۲. گاه‌شمار زندگی میرزا حسن رشدیه در پایگاه خانوادهٔ رشدیه: mirzahassanroshdieh.com
۳. مدخل «رشدیه» در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: cgie.org.ir
۴. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، «از مدرسه رشدیه تا دارالفنون»: oerp.ir
۵. Lockwood, P., & Kunda, Z. (1997). Superstars and me: Predicting the impact of role models on the self. Journal of Personality and Social Psychology, 73(1), 91–103. doi.org/10.1037/0022-3514.73.1.91
۶. منابع چاپی برای مطالعهٔ بیشتر: شمس‌الدین رشدیه، سوانح عمر؛ فخرالدین رشدیه، زندگینامهٔ پیر معارف رشدیه؛ ماشاءالله آجودانی، مشروطهٔ ایرانی.

این مقاله را به کسی که لازمش دارد بفرست:
پیام بهرام‌پور

نویسنده

پیام بهرام‌پور

کارآفرین سریالی و متخصص نورولیدرشیپ

نظرها

وارد حسابت شو تا لازم نباشد نامت را بنویسی.

هنوز نظری ثبت نشده. اولین نفر باش!

نصب بیشتر از یک نفر

دسترسی سریع‌تر، مثل یک اپلیکیشن

اتصال اینترنت برقرار نیست